Wat denk je als je naar bovenstaand schilderij kijkt? Dit kan mijn kleine zusje ook? Nou… misschien. Maar waarschijnlijker is dat ze dat niet kan.
Ik ben benieuwd. Wat vraag jij jezelf af als je voor een Mondriaan staat? Wat zie je? En wat betekent het? Waarom is dit nou kunst? Het zijn per slot van rekening een paar zwarte horizontale en verticale strepen en hier en daar een gekleurd vlak. Om die vragen te beantwoorden moet je een paar stapjes terugnemen. Je moet, zoals wel vaker het geval is, beginnen bij het begin.

Misschien weet je dit al, maar Piet Mondriaan is niet begonnen met zulke abstracte werken. Hij werd niet op een ochtend wakker, en dacht: ‘Zo vandaag ga ik wat zwarte strepen en gekleurde vlakken schilderen.’ Zoals veel schilders van zijn tijd, begon Mondriaan met het schilderen van klassieke landschappen(2). Joost Zwagerman zei in zijn boek Kennis is geluk; “Dit ging hem best aardig af, maar heel spectaculair waren ze niet te noemen.”  Begrijp me niet verkeerd, hij had talent en ik doe het hem zeker niet na, maar er waren schilders die het beter konden – neem een Weissenbruch bijvoorbeeld. Dus een belangrijke eerste vraag is meer; hoe is Mondriaan tot deze abstracte schilderijen gekomen? 

Piet Mondriaan, Bomen langs de gein

Om dit te begrijpen, moet je beseffen dat toen Mondriaan begon met schilderen, de fotografie niet zo lang geleden was uitgevonden. Iets wat de schilderkunst compleet veranderde. Waarom? Schilders hoefde niet meer een koe naar waarheid na te schilderen, want tja, je kon er nu ook gewoon een foto van maken. Wel zo makkelijk. En dus gingen schilders steeds meer experimenteren. Zo ontstond bijvoorbeeld de impressionistische schilderstijl, waarbij schilders voor het eerst buiten gingen schilderen en zich veel meer met licht en beweging bezighielden. Dit wordt ook wel het begin van het modernisme genoemd, maar dat mag je voor nu vergeten.

Eigen stijl

Terug naar Mondriaan. Hij groeide op in een wereld waarin de relevantie om een koe naar waarheid te schilderen lager werd, waarin schilders elkaar aanmoedigde om te  experimenteren en je dus veel meer je eigen stijl kon ontwikkelen. En dat is dan ook precies wat hij en de kunstenaars van die tijd deden. Mondriaan en zijn tijdgenoten – Theo van Doesburgh en Bart van der Lek – waren voornamelijk druk met de zoektocht naar abstractie; een revolutionaire beweging, die zich begin jaren twintig op verschillende plekken in de wereld ontwikkelde (ontpopte). Ze richtte het tijdschrift ‘De Stijl’ op, met als doel het in de essentie terugbrengen van schilderkunst, architectuur, design en meubels. 

Je vraagt je misschien af, en dat is een goede vraag; wat is abstractie precies? JE hoort deze term heel vaak in de kunstwereld, maar wat betekent het? Het grappige is dat abstracte kunst juist werd gecreëerd voor de ‘gewone man’, maar dat het nu vaak de meest onbegrepen kunstvorm is. Om de term ‘abstractie’ te begrijpen moeten we nog even in de geschiedenis duiken. We gaan terug naar Rusland 1920. Zoals in Nederland was daar ook een revolutie in de kunstwereld gaande. Schilder Kazimir Malevich zag abstractie als een middel om kunst te democratiseren door de zeggenschap te vergroten, lees; creëren van kunst dat voor iedereen te begrijpen, waar iedereen over mee kan praten en dus niet alleen voor de ‘elite’ bestemd is. Malevich wilde kunst bevrijden van de context, lees; verhaal en sociale concepten. Het is deze context die het vaak moeilijk maakt, want die wordt gecreëerd door de elite, mensen die jou gaan vertellen wat mooi is. Maar hoe koppel je kunst los van verhaal, dacht hij? Door het terug te brengen naar de basis. Door de meest simpele en universele vormen en kleuren te gebruiken, zoals; cirkels, vierkanten, lijnen en primaire kleuren. Daar hoef je niet voor gestudeerd te hebben. Iedereen kan dat zien en begrijpen. En nog belangrijker; voelen. Abstractie is dus niets minder dan het terugbrengen naar de basis of essentie van dingen om ons heen.


Total abstractie

In Nederland was Mondriaan precies dit aan het onderzoeken, echter wel met een ander motief, maar dat laten we voor nu even buiten beschouwing. Hij was net zoals Malevich naar totale abstractie op zoek; het ultieme niets. Hij vroeg zich af wat dit ‘ultieme niets’ is. Is dat wit? Is het juist zwart? En zwart op wit? Springt het wit dan meer naar voren ten opzichte van het zwart? 

Nu komen we aan bij het schilderij waarmee we begonnen – Compositie van twee (zwarte) lijnen (op een wit doek). Hoe kunnen we, met de kennis die we net hebben opgedaan, kijken naar dit werk? In het boek Kijken, een leesboek over kunst van Rudi Fuchs staan een heel mooi stuk over dit kunstwerk. In een interview met kunstenaar Jannis Kounellis schrijft hij; “Mondriaan heeft de schaduw uit de schilderkunst verwijderd. De twee lijnen zijn scherp, maar licht van gewicht. Zo verschijnen vormen in een strak en optimaal licht, zonder schaduw. Daarnaast suggereren de twee lijnen een soort openvouwen van ruimte (of wit licht), als bij het openen van een boek*”.

Zeg nou eerlijk, was dat jou eerste gedachten bij het kijken naar dit schilderij? Bij mij in ieder geval niet. En dat is ook niet erg, je moet ergens beginnen namelijk. Fuchs zegt zelfs dat Mondriaans teksten, die de kunstenaar zelf essentieel vond om voor een beter begrip van zijn werk, niets zeggen over hoe je Mondriaan moet begrijpen. Moet je nagaan.

 

Dus om nu te zeggen dat we Mondriaan begrijpen, gaat ver. Maar wellicht is je interesse gewekt en dat is een eerste stap in de goede richting. De tweede stap zou kunnen zijn om de Compositie van twee lijnen in het echt te gaan bekijken. Dit kan in het Stedelijk Museum Amsterdam. Je hoeft er gelukkig niet het vliegtuig voor in te stappen. En begin dan bij het begin en dat is aandachtig kijken, de rest volgt vanzelf.

 

*Terwijl ik deze blog aan het schrijven was kwam ik volgend schilderij tegen op de tentoonstelling Rembrandt x Velasquez in het Rijksmuseum en moest ik aan de compositie van twee lijnen denken. Hier komt het licht als waren uit het boek, terwijl er naar mijn weten, in de tijd van Rembrandt er nog geen e-readers bestonden… wat proberen Rembrandt en Mondriaan hiermee te zeggen? Lezen laat je het licht zien; lezen schijnt licht op je gedachten? Zoiets? Who knows… 

 

 

Bronnen:

  1. Persfoto’s Stedelijk Museum 
  2. Kennis is geluk – Joost Zwagerman
  3. Kijken, een leesboek over kunst – Rudi Fuchs